Henk van Benthem beschrijft de helper van onze Sint.

Op de jubileums-Genootschapsdag eind september 2013 hield musicus en vooral Sinterklaasmuziekdeskundige Henk van Benthem bij ons over de mogelijke herkomst van de donkere helper van onze Sint. Zijn bevindingen werpen een heel ander licht op de zaak dan tot nu toe uit alle hoeken gehoord en gelezen wordt. Sir Walter Scott zou met een van zijn in die tijd populaire romans Schenkman geïnspireerd hebben tot de figuur van Zwarte Piet, die in de tweede druk (na het overlijden van Schenkman in het jaar dat de slavernij werd afgeschaft...!) een ander uiterlijk heeft gekregen. Henk is zo vriendelijk geweest zijn lezing ons aan te bieden om te plaatsen op de site, zodat een ieder er kennis van kan nemen.
Het SNG beweert door plaatsing niet achter de visie van Van Benthem te staan, maar acht het voor de meningsvorming goed dat ook nieuwe en mogelijk afwijkende ideeën ruimte krijgen.

Veel leesplezier!

Het artikel van Henk van Benthem

Mirakels Multiculturalisme: Zwarte Piet als Trickster

 Jan Nederveen Pieterse

Voor het artikel klik hier 

**********

Gesprek St Nicolaasintocht Amsterdam 27-11-12

Gesprek met ds. Henk Leegte,

voorzitter van de Intocht Sint Nicolaas te Amsterdam

dd. dinsdag 27 november 2012

Inleiding

De stedelijke Sint Nicolaas Intocht in Amsterdam (zie www.sintamsterdam.nl) is het op drie na grootste evenement dat jaarlijks in Amsterdam plaatsvindt, na Koninginnedag, Gay Pride/ Canal Pride en de Uitmarkt. Naar schatting van de politie stonden op zondag 18 november 2012 zo'n 350.000 mensen lang de kant van de route. [1]

Ik sprak met Henk Leegte naar aanleiding van een verzoek vanuit de Stichting 'Samen tussen Amstel en IJ' (STAY) waar basisscholen in Amsterdam-Oost onder vallen; enkele ouders maken namelijk bezwaar tegen het personage zwarte piet, omdat het negatief stigmatiserend zou zijn voor zwartgekleurde mensen en zou duiden op discriminatie en racisme. In de voorbereiding op een gesprek met deze ouders wil de stichting informatie verzamelen over zwarte piet.

Ter informatie: de stedelijke intocht van Sint Nicolaas in Amsterdam is ooit bedacht door het 'Initiatief Comité Amsterdam' (ICA), en wordt feitelijk uitgevoerd door 'Stichting Intocht Amsterdam' (SIA). Henk Leegte is voorzitter van ICA en vice voorzitter van SIA. De Stedelijke Intocht van Sint Nicolaas omvat een vaarroute met de stoomboot over de Amstel en Nieuwe Herengracht, aankomst bij het Scheepvaartmuseum, een tocht per paard door de stad van ca 4,5 kilometer en bordesscène op/rond de Stadsschouwburg. Vervolgens gaat Sint Nicolaas en een deel van de zwarte pieten op bezoek bij kinderen in de kinder-afdelingen van enkele ziekenhuizen: VU, AMC, Lucas-Andreas; de kinderen ontvangen daar cadeaus.

Sint Nicolaas intocht Amsterdam, een multicultureel feest.

Ook de Sint Nicolaas Intocht Amsterdam heeft met bezwaren tegen het personage zwarte piet te maken gekregen, met name van enkele kleine actiegroepen. Mede vanwege dergelijke negatieve geluiden vond enkele jaren terug een experiment plaats met 'gekleurde' pieten, in alle kleuren van de regenboog. Omdat juist zij door het publiek massaal belachelijk werden gemaakt, uitgelachen en bespot, is het experiment snel stopgezet, aldus Leegte. Net zoals ooit in 1971[2]het uitdelen van appels – in plaats van pepernoten – een mislukking was; appels werden keihard teruggegooid, het volk wilde pepernoten en snoepgoed. En dus ook gewone zwarte pieten. De les: een traditie laat zich niet zo gemakkelijk aanpassen.

De Sint Nicolaas Intocht in Amsterdam blijkt in de praktijk een multicultureel feest te zijn ,waar mensen uit alle lagen van de bevolking, en vanuit allerlei culturen, aan deelnemen, of op afkomen. Leegte noemt in dit kader een aantal zaken die hem opvallen:

· Onder de 723 (!) zwarte pieten die deelnamen aan de intocht, waren ook mensen van Surinaamse en Marokkaanse komaf. Evenals invalide 'rolstoelpieten' en zwarte pieten met het syndroom van down.

· Diverse Joodse organisaties leveren een bijdrage aan de intocht.

· Mede vanwege het multiculturele karakter van de ca 1000 koppige crew vrijwilligers – NB álle medewerkers van schipper tot piet tot Sinterklaas werkt belangeloos en onbezoldigd mee aan de intocht – is de lunch die men krijgt aangeboden kosjer en halal.

· Langs de kant van de vaar- en rijroute staan zichtbaar mensen uit alle bevolkingsgroepen. Zo noemt Leegte:

o Langs de Gelderse kade – vlakbij 'Chinatown' – enkele honderden mensen van Chinese komaf, Chinese kinderen met zwartepietenmutsen en mijters op

o Her en der zichtbaar islamitische mensen, vrouwen met hoofddoeken/ nikab. Deze vrouwen geven Sinterklaas 'gewoon' een hand als hij zijn hand naar hen uitsteekt

o Winkelend publiek van de Kalverstraat stroomt naar het Rokin en de Dam; ook daar mensen uit alle lage van de bevolking en van allerlei etnische/culturele komaf.

Sint Nicolaas Intocht Amsterdam en zwarte Piet

Ook de organisatie van de intocht heeft te maken gekregen met negatieve geluiden omtrent het personage zwarte piet. Er zijn wel eens pamfletten uitgedeeld tegen het personage zwarte piet. Toen enkele actievoerders zich in 2011 binnen de dranghekken van de route begaven en niet weg wilden zijn ze door de politie hardhandig verwijderd, hetgeen al snel op youtube kwam en zo wat negatieve aandacht opleverde.

Achter de schermen vindt binnen de organisatie van de stedelijke intocht nu en dan een discussie plaats of het niet beter is om zwarte pieten op te voeren met 'slechts' zwarte vegen op hun gezicht (vanwege de schoorsteen, of dat het toch echt helemaal zwart moet zijn. De betrokkenen die de laatste mening zijn toegedaan zijn verreweg in de meerderheid. Daarbij worden diverse argumenten genoemd:

- De 'Sint Nicolaas Intocht Amsterdam' acht zichzelf is niet de eigenaar van de Sint Nicolaas traditie, en wil deze landelijke traditie niet eigenhandig wijzigen.

- discriminatie/racisme is een reëel probleem, maar wordt volstrekt ten onrechte op Sinterklaas en zwarte piet gelegd; de link tussen zwarte piet en slavernij is gezocht

- Het gaat om een heel kleine groep mensen die bezwaar aantekent. Met enkele actiegroepen is gesproken, zoals met het zogenoemde 'kunstenaarsproject Zwarte Piet is Racisme' van de Antilliaanse dichter/kunstenaar Quinsy Gario -; ondermeer door voorzitter Henk Leegte, stedelijke intochts-sint Jeroen Krabbé en burgemeester Van der Laan. Tot nog toe bleken deze gesprekken redelijk te verlopen en voldoende begrip over en weer op te leveren.

- Nederland kent geen 'rassenkwestie' op een wijze zoals in de Verenigde Staten en – in minder mate – het Verenigd Koninkrijk. Het zwarte pieten probleem blijkt in de praktijk vooral een 'Anglosaksisch' probleem dat meer te maken heeft met de VS en Groot-Brittannië dan met Nederland; en dat ook daarom niet vanzelfsprekend tot 'ons' probleem gemaakt moet worden.

- Donkergekleurde Nederlanders, en ook donkergekleurde Amsterdammers, denken zelf heel verschillend over zwarte piet. Naar de stellige indruk en mening van de organisatie Intocht Sint Nicolaas te Amsterdam, vindt het overgrote merendeel het een leuke traditie waar ze geen probleem in zien, of staan er onverschillig tegenover. Slechts een uitzonderlijke enkeling stelt hier vragen bij of heeft hier een probleem mee.

Zwarte Piet uit de traditie geweerd?

Leegte vindt het goed dat de discussie over discriminatie, racisme en zwarte piet gevoerd wordt. Op basis van hiervoor genoemde argumenten vindt hij echter niet dat zwarte piet geweerd moet worden uit de stedelijke intocht.

Wel verwacht hij dat de Sint Nicolaas traditie zal veranderen. Het is op zich al een 'invented traditie': pas vanaf 1934 kent Amsterdam zoiets als een stedelijke intocht, en pas sinds 1850 (boekje van Jan Schenkman 'Sint Nicolaas en zijn knecht') hebben Sinterklaas en zwarte piet in Nederland een gezicht gekregen op een manier die we nu nog herkennen. Leegte benoemt dat het feest al in veel opzichten is veranderd, ook wat betreft zwarte pieten. Zo begonnen in de loop van de 20e eeuw zwarte pieten 'koeterwaals' te spreken, hetgeen in sommige gevallen ging lijken op hoe Nederlanders Surinamers imiteren. Tegenwoordig praten zwarte pieten 'gewoon' Nederlands. Daar waar Sint Nicolaas zich intussen soms voordoet als een wat dommelige oude man, zijn sommige zwarte pieten ware managers van cadeautjesfabrieken, het verdelen van strooigoed, en het verwerken van verlanglijstjes. Het is eerder belangrijk personeel voor de Sint dan dat het slechts domme knechtjes zouden zijn. Mogelijk dat Sint Nicolaas en zwarte piet verder evolueren. Dat moet wat Leegte betreft dan een vanzelfsprekende ontwikkeling zijn, niet een ingrijpen op een traditie waar hij geen eigenaar van is, en waar slechts een uitzonderlijke enkeling vergezochte bezwaren tegen aantekent.

Sjaak Teuwissen,

Theoloog, Cultureel antropoloog, en hulp-Sinterklaas

Werkzaam als jeugdwerkadviseur t.b.v. Protestantse Kerk Amsterdam.

Meer informatie m.b.t. Sinterklaas Intocht Amsterdam:

· Mailadres van Sinterklaas Amsterdam: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

· Stichting Sinterklaas Intocht Amsterdam, Postbus 96062, 1006 EB Amsterdam, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

· Stichting Vrienden van Sint Nicolaas, Postbus 96062, 1006 EB Amsterdam
E: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

· Rabobank: 118762060 / Kamer van Koophandel: 34196193

[1] NB bij dit evenement zijn slechts 60 tot 80 politieagenten nodig, en uit statistieken blijkt dat er rond de intocht significant minder zakken worden gerold dan op een gemiddelde zondag.

[2] Vgl. 'Van Nicolaas tot Speelgoedbaas. De geschiedenis van de goedheiligman. Freek de Jonge e.a. (1998), p. 59

**********

Zwarte Piet is geen racisme!

Onze Sinterklaas stamt af van de heilige Nicolaas, bisschop van Myra (toen in het Grieks-byzantijnse rijk in Klein-Azië, nu in Turkije) en volgens 19e-eeuwse folkloristen ook van de Germaanse oppergod Wodan. Geen van drie genoemde heren heeft iets te maken met slavernij.

Hoe komen we aan Zwarte Piet?

De Nederlandse Sint Nicolaas (of Sinterklaas) kreeg pas (via het sinterklaasboek Sint Nikolaas en zijn knecht van de Amsterdamse schoolmeester Schenkman) een zwarte bediende in een mooi pagepakje. Dat was in ca. 1850, toen de slavernij in Europa zo goed als verdwenen was. Daarvoor deed Sint Nicolaas bij ons eeuwenlang zijn werk te paard over de daken alleen en ook nog eens onzichtbaar (maar niet onhoorbaar!).

Omdat Sinterklaas begin 19e eeuw vaak als een slordig geklede boeman optrad, keurde schoolmeester Schenkman dat optreden af. Hij vond dat je de jeugd niet zo aan het schrikken mocht maken. Schenkman besloot toen de schrikwekkende Sint te fatsoeneren. Hij maakte er in zijn sinterklaasboek een deftige bisschop van en om diens aanzien te verhogen en hem bij het zware werk een assistent te bezorgen (Sint was toen al op zeer hoge leeftijd!) verzon Schenkman er een chique bediende bij en een stoomboot uit Spanje. (Uit zijn boekje stamt het lied 'Zie, ginds komt de stoomboot uit Spanje weer aan'). Evenals Sinterklaas is deze dienaar dus een verzonnen personage. Dat wordt nogal eens vergeten...

Die dienaar lijkt op een moorse page die op 17e - en 18e-eeuwse schilderijen met rijke en deftige families te zien is. Oorspronkelijk is het een personage uit het 16e-eeuwse Spanje, waar vroeger talloze moren woonden, van wie vele jongens als page veelal onvrijwillig in dienst waren van de Spaanse adel. De donkere huid en het kleurrijke pagekostuum van Zwarte Piet stammen historisch gezien dus van die 16e-eeuwse moorse page af. Dat is echter eenindirect verband.

Onze Zwarte Piet heeft daar namelijk direct niets mee te maken., want in de sinterklaasfolklore (waarin hij pas sinds ca. 1850 optreedt) is hij een trouwe en hulpvaardige bediende zonder dat er sprake is van racisme of discriminatie. Tot ca. 1965 treedt Zwarte Piet in sinterklaasboeken en de realiteit vaak op als een strenge opvoeder van de jeugd (met een roe om stoute kinderen te dreigen en te slaan en een grote zak om hen in te stoppen), daarna wordt dat terecht als pedagogisch onverantwoord beschouwd en is hij een kindvriendelijke personage (zonder roe en grote zak) in sinterklaasboeken en de realiteit.

© Frits Booy

Stichting Nationaal Sint Nicolaas Comité

Baarn

**********